Industrieel bouwen stopt niet bij de fabriek

Bij veel prefab bouwconcepten, stopt het industriële proces buiten de fabriek. De verschillende onderdelen zijn efficiënt geproduceerd, maar het transport en de assemblage op locatie verlopen traditioneel. Vaak met flinke verliezen tot gevolg. MorgenWonen pakt het anders aan. “We trekken het proces van de denkbeeldige fabriekshal door tot op de bouwplaats, de plek waar alle productielijnen samenkomen.”

Bouwondernemer Dik Wessels voorzag begin deze eeuw een sterke vraag naar sneller en duurzamer bouwen, met minder beschikbare vakmensen. Zijn visie leidde in 2013 tot de ontwikkeling van het volledig geïndustrialiseerde bouwconcept MorgenWonen.

Sinds de eerste woning in 2014 in Holten verrees, heeft MorgenWonen meer dan 4.000 woningen door heel Nederland geplaatst. Het bouwconcept is continu aangescherpt en het portfolio uitgebreid met tientallen woningvarianten. Inmiddels kan zo’n 80% van de marktvraag worden afgedekt met het MorgenWonen concept.

Niet gelijk ‘nee’ verkopen

Toch is volgens Sjoerd Hermans juist het werken binnen de standaard de grootste uitdaging van prefab bouwen. Als Manager MorgenWonen is hij verantwoordelijk voor de ontwikkeling en standaardisering van het industriële bouwconcept van VolkerWessels, en de vertaling naar projecten.

“Opdrachtgevers, ontwikkelaars, corporaties en welstandscommissies zijn gewend dat alles kan. Maar als je te veel uitzonderingen creëert, verlies je de voordelen in kosten, kwaliteit en bouwtijd. Dat is misschien wel de belangrijkste les van de afgelopen jaren: niet eindeloos opties blijven toevoegen, maar goede standaardoplossingen bieden en blijven ontwikkelen, die op het grootste deel van de markt aansluiten.”

Vanuit de ambitie om de woningbouwopgave op grotere schaal te ondersteunen, wordt het MorgenWonen-concept uitgebreid met appartementen. Zo groeit het aanbod uit tot een compleet pakket industriële woonproducten voor zowel grondgebonden als gestapelde bouw. Om deze opschaling naar 2.000 woningen per jaar te realiseren, zet VolkerWessels het SEB-innovatietraject in.

Niet één fabriek

Bij MorgenWonen worden onderdelen op verschillende gespecialiseerde productielocaties gemaakt. “We hebben een fabriek voor wanden, vloeren en trappen, een badkamer- en toiletfabriek, een installatiefabriek en een dakenfabriek”, vertelt Sjoerd. “Het is dus niet één locatie waar een complete woning naar buiten rolt.”

Juist daardoor wordt logistiek cruciaal. Daar komt Sebastian Hegeman in beeld, Business Unit Manager bij VolkerWessels Materieel & Logistiek. “Wat mij betreft houdt industrieel bouwen bij veel concepten op bij de deur van de fabriek. De onderdelen zijn industrieel geproduceerd, maar daarna worden ze traditioneel naar de bouwplaats vervoerd en daar samengebracht. Dan heb je eigenlijk traditioneel bouwen met fabrieksmatig geproduceerde bouwdelen.”

Bij MorgenWonen wordt de denkbeeldige fabriekslijn daarom doorgetrokken tot op de bouwplaats. “Alle afzonderlijke productielijnen komen uiteindelijk samen op één assemblagelijn. En die assemblagelijn is de bouwplaats”, legt Hegeman uit.

De bouwplaats bepaalt het ritme

Het uitgangspunt is niet hoeveel een fabriek kan produceren, maar wat op welk moment op de bouwplaats nodig is. “Wij weten in welke volgorde we bouwen en in welk tempo”, legt Sebastian uit. “Alleen sluiten productie en montage niet automatisch op elkaar aan. Een fabriek moet bijvoorbeeld efficiënt in batches produceren, terwijl wij op de bouwplaats één woning per dag willen realiseren.”

De bouwhub vangt dat verschil op. Onderdelen uit verschillende fabrieken worden daar tijdelijk verzameld en gecombineerd tot transporten die exact aansluiten op de montagevolgorde. Sebastian: “Letterlijk: wat we op de bouwplaats als eerste nodig hebben, staat op de vrachtwagen zo dat we het ook als eerste kunnen pakken.”

Voor een standaard tussenwoning zijn vijf vrachten nodig, voor een eindwoning zes. Die arriveren volgens een vast tijdschema. “Zo kunnen we een woning tussen zeven uur ’s morgens en drie uur ’s middags wind- en waterdicht opbouwen. De kraan maakt voor een standaard tussenwoning 35 bewegingen. Zijn dit er 36, dan weten we al dat ergens iets niet goed gaat.”

Van push naar pull

Daarmee draait MorgenWonen de traditionele logistiek om. Niet de fabriek bepaalt wanneer iets naar de bouwplaats gaat, maar het bouwproces. “Traditioneel probeert een leverancier een vrachtwagen zo vol mogelijk te krijgen. Logisch, want die wil zijn transportkosten beperken. Maar voor de bouwplaats betekent dat vaak dat er materiaal staat dat je pas dagen later nodig hebt.”

De hub maakt het mogelijk verschillende goederenstromen te combineren. Sebastian geeft het voorbeeld van één transport waarop vloeren, toiletten en afwerkingspakketten worden samengebracht. “Dat zijn normaal verschillende stromen vanuit verschillende fabrieken. Wij combineren ze omdat we ze op hetzelfde moment nodig hebben. Daarmee verminder je transportbewegingen én voorraad op de bouwplaats.”

Het aantal vrachten per woning kon zo worden teruggebracht van ongeveer negen of tien naar vijf of zes. “Dat scheelt drie of vier ritten per woning. Maar het belangrijkste is dat de bouwplaats en het bouwproces voorspelbaar worden.”

Opschalen maakt het complexer

Die systematiek werkte relatief eenvoudig toen MorgenWonen met één standaard woningtype werkte. Inmiddels zijn er tientallen varianten en komen daar appartementen bij. “Met één woningtype kon iedereen de cyclus bijna met zijn ogen dicht uitvoeren”, zegt Sebastian. “Nu heb je verschillende beukmaten, vloeren, uitbouwen, dakvormen en appartementen. De principes blijven hetzelfde, maar de puzzel wordt veel complexer. Hoe krijg je de constructie van een appartementengebouw zo snel mogelijk veilig, en wind- en waterdicht? Dat bepaalt dan je montagevolgorde.”

Daarom groeit het belang van digitalisering. Transportindelingen worden al in 3D uitgewerkt, rekening houdend met aslasten, belading en montagevolgorde. Een Warehouse Management System helpt grip te houden op onderdelen, voorraad en logistieke stromen. Sjoerd: “Als je van één naar twee en vervolgens drie productielijnen gaat, wordt het voor leveranciers steeds ingewikkelder.”

Minder transport, materieel en mensen

De voordelen gaan verder dan alleen snelheid. Een kortere bouwtijd betekent minder draaiuren van materieel. Daarnaast zorgt gebundelde logistiek voor minder vrachtverkeer. “Met een volledig elektrische bouwplaats heb je natuurlijk de minste lokale uitstoot”, zegt Sebastian. “Maar door de korte doorlooptijd scoort deze manier van bouwen ook met conventioneel materieel al heel goed. Inmiddels werken we bovendien met elektrische kranen en is de bouwplaats vrijwel volledig zero-emissie.”

Ook de arbeidsproductiviteit stijgt. Een montageploeg van ongeveer vijf mensen kan dagelijks een woning opbouwen. “Dat wordt steeds belangrijker”, zegt Sebastiaan. “We moeten meer woningen bouwen met minder beschikbare mensen. Dat lukt alleen als je het proces anders organiseert.”

De fabriek is pas het begin

Daarmee komen Sjoerd en Sebastian terug bij hun belangrijkste les. “De woningbouwopgave vraagt niet alleen om prefab productie”, zegt Sebastian. “Je moet de volledige keten standaardiseren. Van ontwerp en engineering tot productie, transport, montage en inrichting van de bouwplaats.” Sjoerd: “Als je dat goed organiseert, kun je sneller, schoner en betaalbaarder woningen realiseren. De techniek is belangrijk, maar uiteindelijk moet de hele keten hetzelfde ritme volgen.”

Daar ligt volgens hen nog een belangrijke uitdaging. De productiecapaciteit kan worden opgeschaald, maar fabrieken hebben daarvoor wel een continue voorraad projecten nodig. “Een fabriek kun je niet steeds een halfjaar aan- en uitzetten”, besluit Sebastian. “Wij kunnen sneller bouwen. De uitdaging is nu vooral om ervoor te zorgen dat de markt geen vertragende factor wordt.”